Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiği Yönergesi

KARAR 2013/35      28/02/2013-02

            Üniversitemiz Senatosu’nun 16.01.2013 tarih ve 2013/18 sayılı kararı ile kabul edilen “Afyon Kocatepe Üniversitesi Etik Kurulu Kuruluş ve İşleyiş Yönergesi” adının “Afyon Kocatepe Üniversitesi Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiği Yönergesi” olarak ve aşağıdaki içerik ile değiştirilmesine katılanların oy birliği ile karar verildi.

 

AFYON KOCATEPE ÜNİVERSİTESİ

BİLİMSEL ARAŞTIRMA VE YAYIN ETİĞİ YÖNERGESİ

 

BİRİNCİ BÖLÜM

Amaç, Kapsam, Dayanak, Tanımlar

Amaç

Madde 1 – (1) Bu düzenlemenin amacı, bu yönerge kapsamına giren her tür bilimsel araştırma, çalışma, yayın ve etkinliklerde uyulması gereken bilim etiği kurallarını ve üniversite bilimsel araştırma ve yayın etiği kurulunun görev, yetki, sorumluluk ve çalışma usullerini belirlemek ve kurulun uyacağı ilkeleri tespit etmektir.

 

Kapsam

Madde 2 – (1) Bu yönerge,

 

a) Üniversite mensuplarınca yapılan her tür bilimsel araştırma ve çalışmalar ile gerçekleştirilen bilimsel etkinlikler, desteklenen ve/veya yürütülen bilimsel araştırma-geliştirme projeleriyle ilgili araştırma etiği konularını,

 

b) Yüksek lisans veya doktora öğrenciliği sırasında yapılan tez ve bilimsel yayınlar ile yürütülen bilimsel araştırma-geliştirme projeleriyle ilgili araştırma etiği konularını,

 

c) Üniversite mensuplarınca yurtiçinde ve yurtdışında her çeşit basın, görsel ve işitsel yayın organlarında yayımlanan ya da yayımlanmak üzere gönderilmiş olan her tür yayınla ilgili yayın etiği sorunlarını,

 

ç) Üniversite mensuplarınca biyomedikal araştırmalarda kullanılacak deneklerde ve ekoloji ile ilgili çalışmalarda yapılan etik ihlallerini kapsar.

 

Dayanak

Madde 3 – (1) Bu Yönerge 2547 sayılı Kanunun 42 inci ve 65 inci maddelerine dayanılarak hazırlanmıştır.

 

(2) Yükseköğretim Genel Kurulu’nun 29.08.2012 tarih ve 20.12.18.946 Sayılı Kararı

 

Tanımlar

Madde 4 – (1) Bu Yönergede geçen;

 

a) Üniversite : Afyon Kocatepe  Üniversitesi'ni;

b) Rektör: Afyon Kocatepe  Üniversitesi Rektörü'nü;

c) Senato: Afyon Kocatepe  Üniversitesi Senatosu'nu;

ç) Birim: Dekanlık/Müdürlük/daire Başkanlığı;

d) Kurul: Afyon Kocatepe Üniversitesi Bilimsel Araştırma ve Yayın Etik Kurulu'nu;

e) Başkan: Afyon Kocatepe Üniversitesi Bilimsel Araştırma ve Yayın Etik Başkanı'nı;

f) Üye: Etik kurul üyesini

ifade eder.

 

İKİNCİ BÖLÜM

 

Bilimsel Araştırma Etiği, Yayın Etiği ve Akademik Değerlendirmelere İlişkin Temel İlkeler

 

Bilimsel Araştırma Etiğine İlişkin Temel İlkeler

 

Madde 5 – (1) Her çeşit bilimsel araştırmada uyulacak temel ilkeler şunlardır:

 

a) Veriler, bilimsel yöntemlerle elde edilir. Bunların değerlendirilmesinde, yorumunda ve kuramsal sonuçların elde edilmesinde bilimsel yöntemlerin dışına çıkılamaz, sonuçlar saptırılamaz, elde edilmemiş sonuçlar araştırma sonuçlarıymış gibi gösterilemez.

 

b) İnsanlarla ilgili biyomedikal araştırmalarda ve diğer klinik araştırmalarda Sağlık Bakanlığı tarafından yayımlanan, 9 Ağustos 2011 tarih ve 28030 sayılı Klinik Araştırmalar Hakkında Yönetmelik hükümleri ile Girişimsel Olmayan Klinik Araştırmalar Etik Kurulu Yönergesi göz önünde bulundurulur.

 

c) Sosyal ve beşeri bilimlerde yapılacak anket ve tutum araştırmalarında katılımcıların rızası alınır. Araştırma, bir kurumda yapılacaksa, katılımcıların rızasından sonra bağlı bulundukları kurumun izni alınır.

 

ç) Araştırma ve deneylerin, hayvan sağlığına ve ekolojik dengeye zarar vermemesi temel ilkedir. Çalışmalara başlanılmadan önce gerekli izinler yetkili birimlerden yazılı olarak alınır. Bu çerçevede uluslararası beyanname hükümleri ve Türkiye’nin taraf olduğu uluslararası sözleşmeler ve ulusal mevzuat hükümleri ile Hayvan Deneyleri Yerel Etik Kurulu İlkeleri göz önünde bulundurulur.

 

d) Araştırmacılar ve yetkililer, yapılan bilimsel araştırma ile ilgili olarak muhtemel zararlı uygulamalar konusunda ilgilileri bilgilendirmek ve uyarmakla yükümlüdür.

 

e) Araştırmacılar, kendi vicdanî kanaatlerine göre zararlı sonuçlara ve/veya onaylamadıkları uygulamalara yol açabilecek araştırmalara katılmama hakkına sahiptir.

 

f) Yapılacak çalışmalarda, diğer kişi ve kurumlardan temin edilen veri ve bilgilerin, izin verildiği ölçüde ve şekilde kullanılması, gizliliğine riayet edilmesi ve korunması sağlanır.

 

g) Bilimsel araştırma için tahsis edilen imkân ve kaynaklar amacı dışında kullanılamaz.

 

Yayın Etiğine İlişkin Temel İlkeler

 

Madde 6 – (1) Her çeşit bilimsel yayında uyulacak temel ilkeler şunlardır:

 

a) Bilimsel araştırmanın tasarlanması, planlanması, yürütülmesi ve yayına hazırlanması aşamalarında katkıda bulunmamış kişiler, yazar isimleri arasında gösterilemez.

 

b) Bilimsel yayınlarda bir çalışmadan yararlanırken, bilimsel atıf kurallarına uygun olarak kaynak gösterilir.

 

c) Henüz sunulmamış veya savunularak kabul edilmemiş tezler veya çalışmalar, sahibinin izni olmadan kaynak olarak kullanılamaz.

 

ç) Evrensel olarak tanınan bilim kuramları, bilim alanlarının temel bilgileri, matematik teoremleri ve ispatları gibi önermeler dışında hiçbir çalışmanın tümü veya bir bölümü, izin alınmadan ve asıl kaynak gösterilmeden çeviri veya özgün şekliyle yayımlanamaz.

 

 

Akademik Değerlendirmelere İlişkin Temel İlkeler

 

Madde 7 – (1) Her çeşit akademik değerlendirmede uyulacak temel ilkeler şunlardır:

 

a) Akademik hayatın bütün aşamalarında, öğretim ve akademik değerlendirmeler bilimsel liyakat kriterlerine göre yapılır.

 

b) Akademik ilerleme ve ödül jürilerinde bilimsel liyakat kriterlerinin dışına çıkmak, kişileri kayırmak, bilimsel eleştiri sınırlarını aşarak kişilerin kimlik ve kişiliğine yönelik saldırılarda bulunmak, haksız menfaat sağlamak, sahtecilik, kopyacılık, vb. eylemlerde bulunulamaz.

 

ÜÇÜNCÜ BÖLÜM

 

Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiğine Aykırı Eylemler

 

Etiğe aykırı eylemler

Madde 8 – (1) Bilim araştırma ve yayın etiğine aykırı eylemler şunlardır:

 

a) İntihal : Başkalarının fikirlerini, metotlarını, verilerini, uygulamalarını, yazılarını, şekillerini veya eserlerini sahiplerine bilimsel kurallara uygun biçimde atıf yapmadan kısmen veya tamamen kendi eseriymiş gibi sunmak,

 

b) Sahtecilik : Araştırmaya dayanmayan veriler üretmek, sunulan veya yayınlanan eseri gerçek olmayan verilere dayandırarak düzenlemek veya değiştirmek, bunları rapor etmek veya yayımlamak, yapılmamış bir araştırmayı yapılmış gibi göstermek,

 

c) Çarpıtma : Araştırma kayıtları ve elde edilen verileri tahrif etmek, araştırmada kullanılmayan yöntem, cihaz ve materyalleri kullanılmış gibi göstermek, araştırma hipotezine uygun olmayan verileri değerlendirmeye almamak, ilgili teori veya varsayımlara uydurmak için veriler ve/veya sonuçlarla oynamak, destek alınan kişi ve kuruluşların çıkarları doğrultusunda araştırma sonuçlarını tahrif etmek veya şekillendirmek,

 

ç) Tekrar yayım : Bir araştırmanın aynı sonuçlarını içeren birden fazla eseri doçentlik sınavı değerlendirmelerinde ve akademik terfilerde ayrı eserler olarak sunmak,

 

d) Dilimleme : Bir araştırmanın sonuçlarını araştırmanın bütünlüğünü bozacak şekilde, uygun olmayan biçimde parçalara ayırarak ve birbirine atıf yapmadan çok sayıda yayın yaparak doçentlik sınavı değerlendirmelerinde ve akademik terfilerde ayrı eserler olarak sunmak,

 

e) Haksız yazarlık: Aktif katkısı olmayan kişileri yazarlar arasına dâhil etmek, aktif katkısı olan kişileri yazarlar arasına dâhil etmemek, yazar sıralamasını gerekçesiz ve uygun olmayan bir biçimde değiştirmek, aktif katkısı olanların isimlerini yayım sırasında veya sonraki baskılarda eserden çıkarmak, aktif katkısı olmadığı halde nüfuzunu kullanarak ismini yazarlar arasına dâhil ettirmek,

 

f) Diğer etik ihlali türleri: Destek alınarak yürütülen araştırmaların yayınlarında destek veren kişi, kurum veya kuruluşlar ile onların araştırmadaki katkılarını açık bir biçimde belirtmemek, insan ve hayvanlar üzerinde yapılan araştırmalarda etik kurallara uymamak, yayınlarında hasta haklarına saygı göstermemek, hakem olarak incelemek üzere görevlendirildiği bir eserde yer alan bilgileri yayınlanmadan önce başkalarıyla paylaşmak, bilimsel araştırma için sağlanan veya ayrılan kaynakları, mekânları, imkânları ve cihazları amaç dışı kullanmak, tamamen dayanaksız, yersiz ve kasıtlı etik ihlali suçlamasında bulunmak.

 

 

DÖRDÜNCÜ BÖLÜM

 

Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiği Kurulunun Oluşumu, Görevleri, Çalışma Usul ve Esasları

 

Kurulun oluşumu

 

Madde 9 – (1) Afyon Kocatepe Üniversitesi Bilimsel Araştırma ve Yayın Etik Kurulu, dokuz üyeden oluşur. Kurul Üyeleri Profesör veya Doçent ünvanına haiz kişilerden 3 yıl için senato tarafından seçilir. Oluşumda aşağıdaki dağılıma dikkat edilir.

Ø  Sosyal ve Beşeri Bilimler alanlarından iki üye

Ø  Fen Bilimleri ve Mühendislik Bilimleri alanlarından iki üye

Ø  Sağlık Bilimleri alanından İnsan ve Hayvan Sağlığını temsilen iki üye

Ø  Hukuk alanından bir üye

Ø  Güzel Sanatlar ve Müzik alanlarını temsilen bir üye

Ø  Tüm Yüksekokul ve Meslek Yüksekokullarını temsilen bir üye

 

(2) Kurulun önerisi ve senatonun onayı ile çalışmaların verimliliğini sağlamak amacıyla bir kurul üyesinin başkanlığında, kurul üyesi olmayan ancak kurul üyeliği vasıflarını taşıyan kişilerin de yer aldığı bilim alanlarına hitap eden bilimsel araştırma ve yayın etiği komisyonları oluşturulabilir.

 

(3) Belirlenen kurul üyeleri hakkında etik ihlalinde bulunduklarına dair kesinleşmiş bir adli veya idari karar veya tespit bulunmamalıdır. Üyelik sürerken hakkında etik ihlalinde bulunduklarına dair kesinleşmiş bir adli veya idari karar veya tespit yapılanların üyelikleri sona erer. 

 

(4) Görev süresi biten bir üye yeniden seçilebilir. İzinsiz ve özürsüz olarak üst üste üç toplantıya katılmayan veya en az altı ay süreyle izinli olan üyenin, üyeliği kendiliğinden sona erer. Üyeliğin sona ermesi durumunda, senato ilk toplantısında yeni bir üye seçer.

 

(5) Kurulun sekretarya hizmetlerini yerine getirmek üzere gerekli personel, araç ve gereç Rektörlük tarafından sağlanır. Sekretarya hizmetleri Üniversite Genel Sekreterliği’nce yürütülür.

 

 

Kurulların görevleri

 

Madde 10- (1) Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiği Kurullarının görevleri şunlardır:

 

a) Yayımlanan veya yayın için gönderilen yazılarda tespit edilen veya dikkate sunulan etiğe aykırı eylemleri incelemek, gerektiğinde bilirkişi veya uzman görüşü almak, ilgili kişilerle yazışmalar yapmak, bilgi istemek ve görüş bildirmek,

 

b) Doğrudan veya görevlendireceği bilirkişiler / uzmanlar aracılığıyla incelenen dosyalar ile ilgili raporları inceleyerek oluşturacağı sonuç raporunu yazılı olarak bir ay içinde Rektörlüğe sunmak,

 

c) Akademik, araştırma ve yayın etiği konularında muhtemel etik dışı eylemleri ortadan kaldırmak için, ilgili birim ya da kurum ve kuruluşlar ile işbirliği yaparak eğitici faaliyetler düzenlenmesini sağlamak üzere rektörlüğe önerilerde bulunmak.

 

(Değişik:ÜSK-11/07/2013-2013/89) d) Üniversitemiz mensuplarınca üniversite içinde veya dışında insanlar üzerinde yapılacak olan ve biyolojik materyallerin (kan, idrar, biyolojik sıvılar, numuneler, vb.) kullanılmasını içermeyen, beden bütünlüğüne müdahaleyi gerektirmeyen, gözlemsel ve betimsel nitelikteki araştırmaları ve/veya araştırma projelerini (ölçüm, anket, ölçek/skala çalışmaları, dosya taramaları, veri kaynakları taraması, sistem-model geliştirme ve benzeri çalışmaları) ifade eden, “İnsan üzerinde deney niteliği taşımayan” araştırma projelerinin hazırlanma, projelendirilme ve uygulanma aşamalarında başvurulması durumunda araştırma veya projeyi etik ve insan hakları açılarından denetlemek, uyarıda bulunmak, yazılı görüş bildirmek.

Etik kurullarının toplantı usul ve esasları

 

Madde 11 – (1) Etik kurulu ilk toplantısını en kıdemli öğretim üyesinin başkanlığında yapar ve kendi üyeleri arasından bir başkan ile başkan yardımcısını üye tam sayısının salt çoğunluğuyla seçer. Başkanın görev süresi yeni başkanın seçilip göreve başlamasına kadar devam eder. Başkanın herhangi bir nedenle görevinin başında bulunmadığı oturumlarda, Kurula Başkan Yardımcısı başkanlık eder.

(2) Bilimsel araştırma ve yayın etiği kurulu üye sayısının en az üçte ikisinin katılımıyla toplanır ve üye tam sayısının salt çoğunluğuyla karar alır.

 

(3) Bilimsel araştırma ve yayın etiği kurulları çalışmalarını bizzat yürütür; ancak gerektiğinde alanında uzman bilirkişilerden görüş alınması hususunu rektörlüğe sunabilir.

 

(4) Aralarında çıkar çatışması veya çakışması olan kişiler birbirleri hakkındaki etik soruşturmalarda bilirkişi ve uzman olarak görevlendirilemez.

 

(5) İlgilinin çalıştığı anabilim dalında şartları sağlayan öğretim üyesi bulunmaması halinde, en yakın anabilim dalında çalışan öğretim üyeleri arasından veya gerekli görülmesi halinde ilgili anabilim dalı dışından bilirkişi atanabilir. Birden fazla bilirkişi atanması halinde her bilirkişi ayrı rapor tanzim eder.

 

(6) Bilirkişiler dosya kendilerine ulaştığı andan itibaren en geç bir ay içerisinde konuya ilişkin raporu hazırlayıp gönderirler.

 

(7) Bilimsel araştırma ve yayın etiği kurulu üyeleri kendileriyle ilgili veya kendilerinin daha önce birlikte çalışma yaptıkları kişilerle ilgili etik ihlali iddialarının görüşüldüğü toplantılara katılamazlar.

 

Etik kurullarına başvuru ve kurulların çalışma esasları

 

Madde 12 – (1)

a)Başvuru Afyon Kocatepe Üniversitesi Bilimsel Araştırma ve Yayın Etik Kurulu Sekretaryasına şahsen yapılır. Kurulca incelenecek dosya ve belgeler Rektör tarafından da havale edilebilir. Başvurular yazılı dilekçe ile yapılır. İsim ve imza bulunmayan dilekçeler ile gerçekte olmayan kişiler veya başkalarının adına imzalanmış başvurular işleme alınmaz. Dilekçede etik ilkeye aykırı davranış iddiasına ilişkin bilgi ve belgeler açık ve ayrıntılı bir şekilde yer alır. Elde bulunan deliller dilekçeye eklenir. Başvuru konusu, aykırı davranış iddiası, kişi, zaman ve yer açıkça gösterilir.

b)Kurul çeşitli yollarla öğrendiği etik ilkelere aykırı hareket eden Üniversite çalışanı hakkında doğrudan inceleme yetkisini kullanabilir.

c)Yargı organlarınca incelenmekte olan veya karara bağlanmış bulunan uyuşmazlıklar hakkında Kurula başvurulamaz. İnceleme sırasında yargı organlarına intikal etmiş olan olaylar hakkında araştırma derhal durdurulur.

ç) Başvurular kayda alınır. Başvuru tarihi, dilekçenin kayda alındığı tarihtir. Başkan dilekçeyi raportöre havale eder. Raportör başvuruyu şekil, konu, delil ve kabul edilebilirlik yönünden inceleyerek 1 ay içerisinde ön rapor hazırlayarak başkana sunar. Başkan konuyu incelenmek üzere Kurul gündemine alır. Kurul dosyanın incelenmesi sırasında eksiklik belirlerse, belirleyeceği bir süre içerisinde bu eksikliklerin giderilmesini ilgiliden isteyebilir. Bu eksiklikler zamanında giderilmezse dosya işlemden kaldırılır.

 

(2) Kurulun inceleme sürecinde diğer kurum ve kuruluşlarla yapacağı her türlü yazışmalar Rektörlük aracılığıyla yapılır.

 

(3) Hakkında etik ihlali iddiası bulunan kişiden iddialara ilişkin olarak savunma ve gerekli bilgi ve belgeler istenir. İlgili kişiler, bilimsel araştırma ve yayın etiği kurulunun bu yöndeki isteğinin kendilerine ulaştığı tarihten itibaren onbeş gün içerisinde yazılı savunmalarını vermedikleri takdirde, Kurul, diğer bilgi ve kanıtlara dayalı olarak karar verir. Kurul, gerekli gördüğü hallerde savunmayı tutanağa geçirilmesi suretiyle sözlü olarak da alabilir.

 

(4) Hazırlanan raporlar, kurulda tartışmaya açıldıktan sonra oylanır ve kesin rapor kurul üyelerince imzalanır. Karara muhalif kalan üye karşı oy gerekçesini yazmak zorundadır. İnceleme sonuçlarını içeren kurul kararları Rektörlüğe sunulur. Etik ihlali saptanan kişilerle ilgili olarak Kurulca düzenlenen rapor konusunda Rektörlük gerekli adli ve idari işlemleri başlatır. Etik ihlali iddiasında bulunan kişi ve kuruluşlar, başvuruları ile ilgili olarak alınan kararlar hakkında Rektörlük tarafından ilgili birim ve kurumlarla birlikte bilgilendirilir.

 

(5) Kurul üyeleri, uzman ve bilirkişiler yaptıkları soruşturmayla ilgili edindikleri bilgi ve belgeleri açıklayamazlar.

 

 

BEŞİNCİ BÖLÜM

 

Çeşitli ve Son Hükümler

 

Disiplin işlemleri

 

Madde 13- (1) Etiğe aykırı eylemi kanıtlanan kişiler hakkında gerekli disiplin soruşturmasının başlatılması amacıyla Rektörlüğe bilgi verilir.

 

(2) İntihal ve haksız yazarlık eylemlerinin gerçekleşmesi hallerinde asıl müellifin rıza göstermesi ilgilileri sorumluluktan kurtarmaz.

 

Zamanaşımı

 

Madde 14 – (1) İntihal ve sahtecilik şeklindeki etik ihlallerinde inceleme başlatılması herhangi bir süre sınırlamasına tabi değildir. Ancak bunların haricindeki etik ihlallerinde eylemin gerçekleştiği tarihten itibaren on yıl geçtikten sonra etik inceleme yapılamaz.

 

(2) İntihal ve sahtecilik haricindeki diğer etik ihlallerinde, etik ihlal teşkil eden eylemin öğrenildiği tarihten itibaren iki yıl içinde etik inceleme başlatılmaması halinde etik ihlal iddiası incelenemez.

 

Gizlilik

 

Madde 15 – (1) Bilimsel araştırma ve yayın etik kurullarının kararları, genel düzenlemeler dışında gizlidir, etik kurulların tespitleri hakkında bu yönergede belirtilen kişi ve kuruluşlar ile başvuru sahibinden başkasına bilgi verilmez.

 

 

 

 

Yeniden inceleme

 

Madde 16 – (1) Bilimsel araştırma ve yayın etiği kurullarında incelenen bir eser hakkında aynı iddialarla yapılan mükerrer başvurular dikkate alınmaz.

 

Etik ihlallerine ilişkin kayıtlar

 

Madde 17 – (1) Yukarıda sayılan etik ihlal türlerinden birini gerçekleştirdiğine karar verilen kişilere ilişkin karar ve belgeler Rektörlük tarafından gizlilik ilkesine riayet edilmek suretiyle uygun bir şekilde dosyalanıp saklanır.

 

Yürürlük

 

Madde 18 – (1) Bu Yönerge, Senato tarafından kabulü ile yürürlüğe girer.

 

Yürürlükten Kaldırılan Yönerge

 

Madde 19- Senato’nun 16/01/2013 tarih ve 2013/18-a sayılı Kararı ile kabul edilen Afyon Kocatepe Üniversitesi Etik Kurulu Kuruluş ve İşleyiş Yönergesi bu Yönergenin kabul tarihinden geçerli olmak üzere yürürlükten kaldırılmıştır.

 

Yürütme

 

Madde 20 – (1) Bu Yönerge hükümlerini Rektör yürütür.

 

 

Yönergenin Kabul Edildiği Üniversite Senato Kurulu’nun

Tarihi

Sayısı

28/02/2013

2013/35

 

Yönergede Değişiklik Yapan Yönergelerin Kabul Edildiği

Üniversite Senato Kurulu’nun

Tarihi

Sayısı

11/07/2013

2013/89